مدیریت ریسک و بازدید در بیمههای نفت و انرژی
مدیریت ریسک در بیمههای نفت و انرژی یعنی چه؟
در صنعت بیمه، «خطر» عامل بروز حادثه است و «ریسک» با دو معنا شناخته میشود: احتمال و نااطمینانیِ وقوع حادثه، و داراییهایی که در معرض آن حادثه قرار دارند. مدیریت ریسک یعنی ادارهکردن همین فضای نااطمینانی؛ فرایندی پیوسته و هدفمند برای شناسایی ریسکهای یک مجموعه، کنترل و نظارت بر آنها و تصمیمگیری دربارهٔ شیوهٔ برخورد با هر ریسک. این فرایند یک اقدام مقطعی نیست و باید همگام با فعالیتهای سازمان، بهصورت مداوم دنبال شود.
ریسکهای صنعت نفت، گاز و پتروشیمی ویژگیهایی دارند که ارزیابی آنها را از بسیاری از رشتههای دیگر جدا میکند: طبیعت تکنیکی این ریسکها پیچیده است، پتانسیل خسارت در آنها بالاست، حجم زیادی از دارایی در یک منطقه متمرکز میشود، امکان وقوع حوادثی که بهسادگی قابل کنترل نیستند وجود دارد و آثار حادثه فقط مستقیم و مالی نیست و میتواند محیط زیست و اشخاص ثالث را هم درگیر کند. به همین دلیل، ماهیت فعالیتها و خطرهای هر بخش از این صنعت جداگانه بررسی میشود.
فعالیتهای این صنعت معمولاً در سه حوزهٔ صنایع بالادستی (اکتشاف، حفاری، توسعهٔ میدان و استخراج و تولید)، صنایع میاندستی (انتقال و ذخیرهسازی) و صنایع پاییندستی (پالایش و پتروشیمی) طبقهبندی میشوند و شرایط عملیاتی هر حوزه، مانند دما، فشار و حجم داراییها، با دیگری تفاوت دارد. همین فعالیتها هم در خشکی (ساحلی) انجام میشوند و هم در دریا (فراساحلی)؛ عملیات فراساحلی، علاوه بر خطرهای مشترک، با شرایط خاص محیط دریا و دکلها و سکوهای حفاری دریایی روبهروست و ارزیابی آن نگاه ویژهٔ خودش را میطلبد.
خطرها از کجا میآیند؟
در صنایع نفت و گاز، خطر بهطور کلی دو دسته است: خطرهای طبیعی مانند سیل، زلزله و طوفان، و خطرهای فرایندی که از ماهیت فیزیکی و شیمیایی مواد و فرایندها سرچشمه میگیرند؛ موادی مانند مواد شیمیایی سمی و خورنده یا مواد انبارشده، در کنار انرژیهای مکانیکی محیط کار. از نظر عامل پیدایش هم حادثه میتواند منشأ طبیعی داشته باشد، از خطای انسانی ناشی شود، مانند انجامنشدن تست دورهای شیرهای اطمینان توسط بهرهبردار، یا ذاتی و درونی باشد، مانند نقص تجهیزات فرایندی.
در هر مرحله از زنجیرهٔ فعالیت، خطرهای خاص همان مرحله مطرح است. در مرحلهٔ اکتشاف، مواردی مانند شکست و خوردگی لولههای جداری چاه، تراوش نفت و آلودگی ناشی از نشت گل حفاری و تصاعد گازهای خطرناک دیده میشود. در حفاری، فوران چاه، ریزش لایههای درون چاه، حوادث طبیعی اثرگذار بر چاه و حتی خرابکاری و سرقت مطرح است. در توسعهٔ میدان، خطا در محاسبات و اندازهگیریها و اجرای ناصحیح کار در مرحلهٔ طراحی اهمیت پیدا میکند. در استخراج و تولید، خسارت به تجهیزات تولید و تجهیزات سرچاهی، تخریب لولههای تولیدی و سیستمهای کنترلی، گیرکردن تجهیزات درون چاه، خوردگی و فرسودگی و پارگی، و انفجار ابر بخار از خطرهای شناختهشده است. در انتقال و ذخیرهسازی، بلایای طبیعی، تصادفات، خوردگی، عملکرد نادرست شیرهای اطمینان، نشت مواد گازی و آتشسوزی و انفجار در فهرست خطرها قرار میگیرد و در مرحلهٔ پالایش و پتروشیمی، آتشسوزی و انفجار، انفجار ابر بخار، گریز و نشت مواد سمی و پارهشدن مخازن گازهای تحت فشار از مهمترین خطرها هستند.
در برابر این خطرها، دو دسته اقدام وجود دارد. دستهٔ نخست، پیشگیری از وقوع خطر یا بهحداقلرساندن امکان آن است؛ مانند نصب صاعقهگیر بر روی تجهیزات بلند مانند برجها و مخازن، بررسی روتین تجهیزات فرایندی و غیرفرایندی و کالیبراسیون دورهای تجهیزات ابزار دقیق. دستهٔ دوم، جلوگیری از گسترش خطر و کاهش میزان خسارت پس از وقوع است؛ زیرا اقدامات پیشگیرانه احتمال حادثه را به صفر نمیرساند. کپسولهای اطفای حریق، دستگاههای خاموشکنندهٔ آتش و سیستمهای اعلام حریق خودکار در این دسته قرار میگیرند. در ارزیابی ریسک، هر دو دسته بهصورت جداگانه بررسی میشوند.
ریسک چطور شناسایی و ارزیابی میشود؟
ارزیابی ریسک، روندی رسمی و منظم برای شناسایی و اندازهگیری احتمال وقوع و شدت خسارتهای مرتبط با هر ریسک است و سه گام اساسی دارد: نخست شناسایی ریسکها، سپس ارزیابی احتمال وقوع خسارتهای مرتبط و در ادامه ارزیابی شدت آن خسارتها. اطلاعات این سه گام با هم ترکیب میشود و نمرهٔ ارزیابی ریسک به دست میآید؛ به بیان ساده، ریسک حاصل ترکیب «احتمال وقوع» در «شدت پیامد» است. یکی از سادهترین ابزارهای نمایش این نتیجه، ماتریس ریسک است که ریسکها را در سه سطح نشان میدهد: ریسکهای بسیار پایین، ریسکهای متوسط که به اقدام اصلاحی نیاز دارند و ریسکهای غیرقابلقبول که اقدام فوری میطلبند.
شناسایی ریسک باید دائمی و نظاممند باشد تا خطرها پیش از وقوع یا بهمحض وقوع شناخته شوند و هیچ فعالیت مهمی از قلم نیفتد. پس از شناسایی، هر ریسک تشریح و برآورد میشود؛ یعنی دامنه و نوع آن، عواقب و احتمالش مشخص و ریسکهای کلیدی برای تحلیل دقیقتر اولویتبندی میشوند. در واحدهای فرایندی، برای این تحلیل از تکنیکهای تخصصی ارزیابی ریسک مانند HAZOP و FMEA و FTA و PHA نیز استفاده میشود. نتیجهٔ نهایی با معیارهای پذیرش ریسک مقایسه میشود تا دربارهٔ اهمیت هر ریسک و شیوهٔ برخورد با آن تصمیم گرفته شود. برخورد با ریسک میتواند اجتناب از آن، کنترل و کاهش آن، یا تأمین مالی پیامدهای آن باشد که بیمه یکی از سازوکارهای همین تأمین مالی است.
بخشی از ارزیابی، برآورد بزرگترین خسارت قابل تصور است. در این محاسبه دو مفهوم به کار میرود: «حداکثر خسارت برآوردی» که بزرگترین خسارت فیزیکی قابل پیشبینی است با این فرض که لایههای کنترلی پویا، مانند سیستمهای آتشنشانی، حسگرها، آلارمها و شیرهای کنترلی، از کار افتاده باشند و فقط لایههای کنترلی ایستا، مانند چیدمان و فاصلهٔ تجهیزات و دیوارهای ضدآتش، عمل کنند؛ و «حداکثر خسارت محتمل» که همان برآورد است با این فرض که هر دو دسته لایهٔ کنترلی بهدرستی عمل کنند. به همین دلیل، حداکثر خسارت برآوردی معمولاً از حداکثر خسارت محتمل بزرگتر است. در صنایع انرژی، انفجار ابر بخار معمولاً خطر اصلی در این محاسبات است؛ زیرا برای وقوع آن سه شرط لازم است: رهایش گاز یا بخار قابل اشتعال و تشکیل ابر قابل اشتعال، تراکم این ابر در واحدهای فرایندی و ایجاد جرقه. از همینرو، جلوگیری از انتشار مواد، مؤثرترین راه پیشگیری از این حادثه شناخته میشود.
بازدید و ارزیابی ریسک پیش از صدور بیمهنامه، گامبهگام
پیش از صدور بیمهنامههای نفت و انرژی، ریسک توسط کارشناسان مهندسی ریسک و شرکتهای ارزیابی بررسی میشود. این کار از سه راه انجام میشود: بازدید میدانی از سایت، بررسی مدارک و مستندات، و مصاحبه با پرسنل و برگزاری جلسه با مدیران بخشهای مختلف. روند بازدید مهندسی ریسک سه مرحله دارد.
مرحلهٔ نخست، پیش از بازدید است. در این مرحله اطلاعات سایت از بیمهگذار درخواست میشود، از جمله نقشهٔ سایت، فهرست تجهیزات، توضیح مختصر فرایندها، پوششهای درخواستی، ارزش تفکیکی داراییها، زمانبندی پروژه و روشهای ساخت، و بر اساس آن برنامهٔ بازدید تنظیم میشود.
مرحلهٔ دوم، حین بازدید است. کارشناسان از واحدهای مختلف سایت بازدید میکنند، درستی اطلاعات ارائهشده را با واقعیت سایت میسنجند، ارزیابی اجمالی از سرمایه و ارزشهای موجود انجام میدهند و با افراد کلیدی مجموعه گفتوگو میکنند. در این بازدید، حوزههای مختلفی بررسی میشود: ریسک حوادث طبیعی؛ ریسک محیطی، مانند اموال اشخاص ثالث، ارتباط بین واحدها، ترافیک و شلوغی فضا، تأسیسات جانبی و شبکهٔ برق و سیستم اطفای حریق؛ ریسک عملیات، شامل فرایندها، نقش نیروی انسانی، شیوههای انبارداری و جابهجایی مواد، تأسیسات زیرزمینی و وضعیت تعمیر و نگهداری؛ ریسکهای خاص مانند دورههای اورهال، تست، راهاندازی و طرحهای توسعه؛ و ریسکهای سازمانی، مانند مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست، نظم و انضباط، برنامهٔ شرایط اضطراری، مدیریت کیفیت، امنیت سایت، قطعات یدکی و پشتیبان و آموزش پرسنل. در حوزهٔ آتشسوزی نیز مواردی مانند پمپها، مخازن پشتیبان آب و مسیرهای اطفای حریق، سیستم شلنگ آتشنشانی، کابلکشی و داکتهای تأسیسات، دستورالعمل کارهای گرم مانند جوشکاری و برشکاری و وجود محوطهٔ ایمن برای استعمال دخانیات کنترل میشود.
مرحلهٔ سوم، پس از بازدید است. گزارش بازدید و ارزیابی ریسک تهیه میشود، حداکثر خسارت برآوردی تعیین و ارزیابی نهایی ریسک انجام میشود و توصیههای اصلاحی به بیمهگذار ارائه میگردد. گزارش ارزیابی معمولاً شامل شرح مختصر سابقهٔ موضوع، موقعیت جغرافیایی دقیق سایت، شرح فرایند به تفکیک واحدها همراه با مواد اولیه و محصولات، روش ارزیابی، بررسی حوادث طبیعی، ریسکهای شناساییشدهٔ تأسیسات فرایندی و غیرفرایندی، بررسی سیستمهای اعلام و اطفای حریق، برنامهٔ واکنش در شرایط اضطراری، فعالیتهای پیشراهاندازی و راهاندازی و یک جمعبندی کلی است. مدارک و یافتههای بازدید نیز در سه دسته بررسی میشوند: ملاحظات مرتبط با طراحی با هدف پیشگیری از خسارت، ملاحظات ایمنی عملیات بهرهبرداری با هدف کاهش تبعات حادثه، و ملاحظات مربوط به نظام مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست.
توصیههای اصلاحی بر اساس اهمیت در سه سطح ارائه میشوند: مواردی که از نظر ایمنی عملیات پروژه مهماند و باید فوراً پیگیری و رفع شوند؛ مواردی با ریسک متوسط که بر ایمنی و یکپارچگی عملیات اثر حیاتی ندارند؛ و مواردی که اجرای آنها بهبود مناسبی در سطح ریسک ایجاد میکند و در دستهٔ کمریسک قرار میگیرند. هدف این توصیهها کاهش ریسک وقوع حوادث بزرگ است و بهترین منبع برای تنظیم آنها، تجربههای خسارتهای بیمهای است. پس از بازدید نیز روند اجراییشدن توصیهها باید ارزیابی و پیگیری شود.
چرا این ارزیابی برای بیمهشدن و حقبیمه مهم است؟
برای آنکه مشخص شود یک ریسک بیمهپذیر است یا نه، بیمهگر باید بتواند تا حد قابل قبولی احتمال وقوع خسارت و تخمینی از میزان خسارت در صورت وقوع را به دست آورد و بر همان مبنا، حقبیمهٔ متناسب با آن ریسک را تعیین کند. گزارش ارزیابی ریسک دقیقاً همین نقش را دارد: ریسک را بررسی میکند، ویژگیهای غیرمعمولی را که میتواند بر صدور بیمهنامه اثر بگذارد شناسایی میکند و برای بهبود وضعیت ریسک توصیه ارائه میدهد.
نتیجهٔ این ارزیابی بر شرایط بیمهنامه اثر مستقیم دارد. اگر ریسک در محدودهٔ ریسکهای بالا قرار بگیرد، بیمهگر ممکن است حقبیمهٔ بالاتری دریافت کند، از ارائهٔ شرایط خودداری کند، پوششهای بیمهنامه را محدود کند یا از پذیرش پوشش بیمهای خودداری نماید. در مقابل، وضعیت ایمنی و کنترلی بهتر، تصویر شفافتری از ریسک به بیمهگر میدهد. بیمهگران همچنین بر مبنای توصیههای اصلاحی اجراشده، نرخهای خود را تعدیل میکنند؛ اقدامهایی مانند افزایش دورههای بازرسی خطوط لوله، تأمین قطعات یدکی پشتیبان و برگزاری دورههای آموزش واکنش در شرایط اضطراری، از نمونههای همین توصیههاست.
برای روز بازدید چه چیزهایی آماده باشد؟
آمادگی بیمهگذار، بازدید را دقیقتر و سریعتر میکند. پیش از بازدید، اطلاعات و مدارک زیر درخواست میشود و بهتر است از قبل آماده باشد:
• نقشهٔ سایت و جانمایی واحدها و تأسیسات
• فهرست تجهیزات
• توضیح مختصر فرایندها و شرح فعالیت واحدها
• پوششهایی که درخواست صدور آنها مطرح است
• ارزش تفکیکی داراییها و سرمایههای سایت
• زمانبندی پروژه
• روشهای ساخت، در پروژههای در حال ساخت و نصب
در روز بازدید نیز دسترسی کارشناسان به واحدهای مختلف سایت و امکان گفتوگو با افراد کلیدی و مدیران بخشهای مرتبط لازم است؛ زیرا صحت اطلاعات ارائهشده در محل سنجیده میشود و بخشی از ارزیابی، از مسیر همین مصاحبهها و بررسی مدارک تکمیل میگردد. هرچه این اطلاعات کاملتر و بهروزتر باشد، ارزیابی نهایی ریسک بر پایهٔ تصویر دقیقتری از سایت انجام میشود.
تماس با دفتر: ۰۲۱-۴۹۷۸۳
